 1. Ἀρχαία Ἑλλάς: Μετωνικὸς καὶ Καλλιπικὸς κύκλος
Τὸ ἡμερολόγιον παρ' ἀρχαίοις ἐβασίζετο τῷ κύκλῳ τῆς Σελήνης, οἱ δὲ μῆνες ὑπολογίζοντο σεληνιακῶς καὶ ἔφεραν διάφορας ὀνομασίας ἀνά τόπους. Θεμέλιον τοῦ συγχρονισμοῦ τῶν διαφόρων τοπικῶν ἡμερολογίων δι' ὅλους τοὺς Ἕλληνας, ἀποτέλεσε ἡ καθιέρωσις τῶν Ὀλυμπιακῶν Ἀγώνων, Δελφικῇ πρωτοβουλίᾳ, ὅπου ἀπὸ κοινοῦ συνεφωνήθη ἡ ἀνὰ τετραετία χρονολόγησις βάσει τῶν ἀγώνων. Κάθε τετραετῆς τέτοια περίοδος, ἡ Ὀλυμπιάς, εἶχε τὴν δικὴν της ἀρίθμησιν, μὲ περαιτέρῳ ὑποδιαίρεσιν τῶν ἐτῶν, π.χ. γ' ἔτος τῆς με' Ὀλυμπιάδος. Ἡ ἀρχή τῆς πρώτης Ὀλυμπιάδος ἀντιστοιχεῖται μὲ τὸ ἔτος -776 BCE.
Ἡ ἐπόμενη σημαντικὴ πρόοδος ἔγινε μὲ τὴν ἐργασίαν τοῦ Μέτωνος (4ος αἱ. μ.Ὀ.), ὁ ὁποῖος παρατήρησε ὅτι 235 σεληνιακοὶ (συνοδικοὶ) μῆνες (6.939,69 ἡμέραι) εἶναι σχεδὸν ἰσόχρονοι μὲ 19 ἡλιακὰ (τροπικὰ) ἔτη (6.939,60 ἡμέραι). Ὁ 19ετής αὐτός κύκλος ἔγινε γνωστὸς ὡς Μετωνικὸς κύκλος. Πρὸς συγχρονισμὸν μὲ τὸ ἡλιακὸν ἔτος ἐπροστίθετο ἐμβόλιμος μὴν τὸ 3ον, 5ον, 8ον, 11ον, 13ον, 16ον καὶ 19ον ἔτος τοῦ κύκλου.
Οἱ τότε μῆνες ὑπολογίζοντο βάσει τῆς συνοδικῆς σεληνιακῆς περιόδου, διαρκείας 29,5 ἡμερῶν περίπου, ὁπότε καὶ εἶχαν 29 καὶ 30 ἡμέρας ἐναλλάξ. Ἡ Νουμηνία, δηλαδὴ ἡ πρώτη ἡμέρα τοῦ μηνὸς, δὲν ἤρχιζε μὲ τὴν Νέαν Σελήνην -ὡς δοκεῖται σήμερον ὑπό τινῶν- ἀλλὰ μὲ τὸ "πρῶτον φῶς", δηλαδὴ μὲ τὴν πρώτην ἐμφάνισιν τοῦ σεληνιακοῦ δίσκου κατόπιν τῆς Νέας Σελήνης. Αἱ τρεῖς τελευταῖαι ἡμέραι τοῦ μηνὸς ἦσαν ἀφιερωμέναι τοῖς χθονίοις Θεοῖς, ἐπρόκειτο δὲ διὰ τὰς ἡμέρας ἐκείνας ὅπου ἡ Σελήνη δὲν εἶναι ὀρατὴ (δηλαδὴ ἡ ἡ ἡμέρα τῆς Νέας Σελήνης καὶ αἱ δύο ἡμέραι ἐκατέρωθεν αὐτῆς, ἡ προηγούμενη καὶ ἡ ἑπόμενη).
Ἕναν αἰώνα μετά, πρὸς περαιτέρῳ ἀκριβείαν ὁ Κάλλιππος ἐπρότεινε τὸν τετραπλασιασμὸν τοῦ Μετωνικοῦ κύκλου εἰς κύκλον 76 ἐτῶν μὲ 940 μῆνας. Δύο αἰῶνας μετὰ τὸν Κάλλιππον, ὁ Ἵππαρχος παρατήρησε ἕναν ἀκόμη ἀκριβέστερον κύκλον διὰ τετραπλασιασμοῦ τοῦ Καλλιππικοῦ εἰς κύκλον 304 ἐτῶν μὲ 3760 μῆνας. Ὅμως κανένα ἀπὸ τὰ δύο συστήματα δὲν ἐχρησιμοποιήθη εὐρέως - πιθανῶς καὶ λόγῳ τῆς δυσκολίας μίας πρακτικῆς ἐφαρμογῆς των. Ὁ Γεμῖνος Ῥόδιος, σύγχρονος τοῦ Ἱππάρχου μας γνωστοποιεῖ πὼς οἱ Ἕλληνες ἤθελαν τὰς ἑορτὰς των νὰ λαμβάνουν χώρα τὴν ἰδίαν ἡμέραν ἑκάστου ἔτους (ὅπου ὁ Ἥλιος δηλαδή εὑρίσκεται εἰς τὴν ἰδίαν ζῳδιακὴν μοῖραν ἐπί τοῦ κύκλου 360° τῆς ἐτησίας πορείας του), συνθήκη ποὺ δὲν πληροῦσε μεθ' ἀκριβείας τὸ μετωνικὸν σεληνοηλιακὸν ἡμερολόγιον.
2. Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία: Σωσιγένης και Ἰουλιανὸ ἡμερολόγιον
Κατὰ τοὺς ἑλληνιστικοὺς χρόνους ὁ πιθανῶς ἀλεξανδρινῆς καταγωγῆς ἀστρονόμος Σωσιγένης, ἐπέτυχε νὰ πείσῃ τὸν Ἰούλιον Καίσαρα διὰ τὴν ἀνάγκην μίας εὐρείας ἀναμορφώσεως τοῦ ἡμερολόγιου, ποὺ νὰ βασίζεται πλέον ἐπὶ τοῦ ἡλίου μόνον, ἄνευ τοῦ συγχρονισμοῦ μὲ τὴν σελήνην καὶ τῆς περιπλοκῆς τῶν ἐμβολίμων μηνῶν ποὺ ἀπαιτοῦσε ὁ συγχρονισμός αὐτός. Ἡ μεταρρύθμισις τοῦ Σωσιγένους ἔγινε γνωστὴ ὡς Ἰουλιανὸν ἡμερολόγιον καὶ ἀποτελεῖτο ἐκ τετραετοῦς κύκλου μὲ τρία ἔτη 365 ἡμερῶν καὶ ἓνα δίσεκτον 366 ἡμερῶν. Οἱ μῆνες ὑπολογίζοντο ἠλιακῶς πλέον περιέχοντας 31 καὶ 30 ἡμέρας ἐναλλάξ ἕκαστος , τὸ δὲ ἔτος ἤρχιζε μὲ τὸν ἕσπερον τῆς ἡμέρας ὅπου συνέβαινε ἡ χειμερινὴ τροπή (22/12). Ἡ ἐναλλάξ συμμετρία τῶν μηνῶν κατόπιν μετεβλήθη, ἄν καὶ δὲν εἶναι ἀκόμη σαφὲς πῶς συνέβη.
Τὸ ἐν χρήσει ἡμερολόγιον τὴν σήμερον -παντοῦ εἰς τὸν καλοῦμενον δυτικὸν κόσμον- εἶναι τὸ Ἰουλιανὸν σὺν τῆς Γρηγοριανῆς τροποποιήσεως. Αὐτό μᾶλλον ἐσφαλμένως ἀποκαλεῖται 'γρηγοριανὸν' ἐφόσον δὲν πρόκειται περὶ νέου ἡμερολογίου ἀλλὰ μόνον διὰ προσθήκην τύπου διορθώσεως τοῦ Ἰουλιανοῦ. Βασίζεται εἰς κύκλον 400 ἐτῶν καὶ 146.097 ἡμερῶν, διδόντας κατὰ μέσον ὄρον ἔτος 365,2425 ἡμερῶν.
3. Μετὰ-ἀναγεννησιακὴ Εὐρώπη: Ἡ Γρηγοριανὴ προσθήκη
Ἡ Γρηγοριανὴ προσθήκη εἶναι τροποποίησις τοῦ Ἰουλιανοῦ, συμφώνως πρὸς τὴν ὁποίαν τὰ δίσεκτα ἔτη παραλείπονται εἰς ὅσα ἔτη διαιροῦνται διὰ τοῦ 100 ἀλλὰ ὄχι διὰ τοῦ 400. Π.χ.: τὸ 1900 δὲν ἤταν δίσεκτον (τὸ 1900 διαιρεῖται διὰ τοῦ 100 ἀλλὰ ὄχι διὰ τοῦ 400) ἐνῶ τὸ 2000 ἤταν (διότι διαιρεῖται καὶ διὰ τοῦ 400). Οὕτως παραλείπονται 3 ἡμέραι ἀνά 400 ἔτη, δηλαδὴ 3 ἔτη ποὺ θα ἤταν δίσεκτα εἰς τὸ ἀρχικὸν Ἰουλιανὸν δὲν εἶναι πλέον μὲ αὐτὴν τὴν ῥύθμισιν.
Ὁ ἀκριβῆς ἀριθμὸς ἡμερῶν 400 ἐτῶν δίδεται ἀπὸ τὸν τύπον:
400 * 365 + 100 - 3 = 146.097 ἡμέραι
Ὁ 400ετής κύκλος δίδει καὶ ἀκέραιον ἀριθμὸν ἑβδομάδων:
146.097 / 7 = 20.871 ἑβδομάδες
Ἡ Γρηγοριανὴ τροποποίησις προσετέθη διὰ τὸν ἀκριβέστερον ὑπολογισμὸν τοῦ τροπικοῦ ἔτους, δηλαδὴ τοῦ πραγματικοῦ χρόνου ὅπου ἡ Γῆ συμπληρώνει τὴν ἡλιακὴν περιφοράν της. Ἡ ἀπόκλισις τοῦ Γρηγοριανοῦ ἐκ τοῦ τροπικοῦ ἡλιακοῦ ἐτησίου κύκλου εἶναι μόλις μία ἡμέρα ἀνά 5.025 ἔτη. Τὸ Ἰουλιανὸν ἡμερολόγιον διορθώθη τὸ 1582, ὅταν ἡ δεκαήμερος διαφορὰ μεταξὺ τοῦ πραγματικοῦ τροπικοῦ ἔτους καὶ τοῦ τότε ὑπολογιζόμενου Ἰουλιανοῦ εἶχε γίνει ἐντόνως αἰσθητὴ ἐξ αἰτίας τοῦ ἀποσυγχρονισμοῦ του ἡμερολογίου ἀπὸ τὰς ἐποχάς.
Ὁ Γερμανὸς Ἰσουίτης μαθηματικὸς Christoph Clavius ἐφηῦρε τὴν τροποποίησιν, ἐνῶ ἡ προσθήκη ἔγινε γνωστὴ ὠς Γρηγοριανὴ ἐπειδὴ ἤταν ὁ Πάπας Γρηγόριος ΧΙΙΙ ποὺ διέταξε τὴν ἐπίσημην ἐφαρμογὴν της. Οἱ Ἰσουίται τῆς ἐποχῆς του ἠσχολοῦντο μὲ τὴν Ἀριστοτέλειαν φυσικὴν φιλοσοφίαν καὶ τὰς κλασσικὰς ἐπιστήμας τῆς γεωμετρίας (Εὐκλείδης), τῆς ἀστρομετρίας, τῆς ὀπτικῆς καὶ τῆς μηχανικῆς.
Αἱ λαϊκαὶ μάζαι ἀρχικῶς ἐναντιώθησαν σφοδρῶς τῆς τροποποιήσεως φοβούμεναι οἰκονομικὰς ἀπάτας (π.χ. μὲ ἐνοικιάσεις, συμβόλαια κ.τ.λ.). Ὅταν ὅμως ὁ Πάπας Γρηγόριος ΧΙΙΙ διέταξε πὼς ἡ ἑπόμενη ἡμέρα τῆς 4ης Ὀκτωβρίου 1582 θὰ εἶναι ἡ 15η Ὀκτωβρίου 1582, αἱ καθολικαὶ χῶραι Γαλλία, Ἱσπανία, Πορτογαλία καὶ Ἰταλία ὑπάκουσαν. Πολλὰ καθολικὰ Γερμανικὰ κρατίδια, αἱ Κάτω Χῶραι καὶ ἡ Ἐλβετία ἀκολούθησαν ἐντὸς δύο ἐτῶν καὶ ἡ Οὐγγαρία τὸ 1587. Ἡ ὑπόλοιπη Εὐρώπη κατόπιν ἑνὸς αἰῶνος. Τὰ προτεσταντικὰ Γερμανικὰ κρατίδια υἱοθέτησαν τὴν Γρηγοριανὴν τροποποίησιν τὸ 1700, ἡ Ἀγγλία καὶ αἱ ἀμερικανικαὶ ἀποικίαι τὸ 1752 καὶ ἡ Σουηδία τὸ 1753. Τέλος ἡ Ῥωσσία, τὸ 1918, κατόπιν τῆς ἐπαναστάσεως.
4. Τὸ Ἑλληνικὸν Ἡμερολόγιον σήμερα
Εἶναι ἀσαφὲς τὸ τοπίον σήμερα τόσο ὡς πρὸς τὰς διαθέσιμας προτάσεις ὅσο καὶ ὡς πρὸς τὸ αἴτημα καθιερώσεως ἑνός κοινῶς ἀποδεκτοῦ ἡμερολογίου. Κάποιοι ἑλληνίζοντες προέβησαν εἰς ἀπλὴν ἀντιστοίχισιν-ταύτισιν τῶν παλαιῶν σεληνιακῶν μὲ τοὺς σημερινούς ἡλιακοὺς, ἐνῶ οὔτε τὸν ἴδιον ἀριθμὸν ἡμερῶν ἔχουν οὔτε καὶ κοινὴν ἀρχὴν μετρήσεως (ἄλλον ἡ σημερινὴ 1η Ἰανουαρίου καὶ ἄλλον ἡ τότε 1η Γαμηλιῶνος ποὺ ἤταν κινητὴ κάθε ἔτος, λόγῳ τῶν ἐμβολίμων μηνῶν τοῦ μετωνικοῦ ἡμερολογίου). Μία τέτοια ἀντιστοίχισις-ταύτισις εἶναι ἀπλοϊκὴ ὡς ἐφαρμογή καὶ δὲν ἐξυπηρετεῖ κάποιον πρακτικὸν σκοπόν ἀπὸ τὴν ἀποψιν τῆς λειτουργικότητος (τόσον χρονομετρητικῆς ὅσο καὶ ἱερατικῆς, ὅπου χρειάζεται συντονισμός μὲ κάποιους φυσικοὺς κύκλους ἐντός τοῦ ἔτους) ἑνός ἡμερολογίου καταλλήλου δι' Ἕλληνας, σήμερα.
Θὰ ἀποτελοῦσε ὅμως λύσιν βιώσιμην καὶ ἐφικτὴν ἡ ἐπιστροφή εἰς σεληνοηλιακὸν ἡμερολόγιον, κατὰ τὸ ὑπόδειγμα τοῦ μετωνικοῦ κύκλου; Αὐτὸ ἤδη ἀπὸ τὴν ἀρχαιότητα εἶχε θεωρηθεῖ ἀνεπαρκὲς ἐφόσον δὲν πληροῦσε μία πολὺ σημαντικὴν συνθήκην κατὰ τὰ θρησκευτικὰ ἔθιμα τῶν ἀρχαίων Ἑλλήνων: νὰ τελοῦνται αἱ ἑορταί τὴν ἰδίαν ἡμέραν κάθε ἔτους. Δι' αὐτόν τὸν λόγον συνεχίσθη ἡ αναζήτησις (Καλλιππικὸς &, Ἰππάρχειος κύκλος), ἕως ὅτου ἡ πρότασις τοῦ Σωσιγένους περὶ ἡλιακοῦ ἡμερολογίου υἱοθετήθη καὶ ἐφηρμόσθη εἰς τὴν ῥωμαϊκὴν ἐπικράτειαν. Καὶ μετά τὴν διόρθωσίν της, συνεχίζει νὰ ἐφαρμόζεται ἐπιτυχῶς ἕως σήμερα.
Συνεπῶς -καὶ λαμβάνοντας ὑπόψιν ὅλην αὐτὴν τὴν πρόοδον ἀπὸ τὴν ἀρχαιότητα- καθίσταται σαφῆς ἡ καταλληλότητα ἑνός ἡλιακοῦ (τροπικοῦ) ἡμερολόγιου διὰ γενικὴν κοινὴν χρήσιν μεταξύ τῶν ἑλληνίζοντων. Καὶ αὐτὸ ἐθέσαμε ὡς βάσιν τοῦ ἡμερολογίου ποὺ δημιουργήσαμε καὶ χρησιμοποιοῦμε εἰς τὸ Ἀστρολογικόν.
5. Τὶ προτείνει τὸ Ἀστρολογικόν
Ἡ πρότασίς μας περὶ Ἑλληνικοῦ ἡμερολογίου εἶναι:
Α. ΗΛΙΑΚΟΙ ΜΗΝΕΣ [ΕΟΡΤΕΣ ΤΗΝ ΙΔΙΑΝ ΗΜΕΡΑΝ, ΚΑΘΕ ΕΤΟΣ]
Ἡλιακὸς ὑπολογισμὸς τῶν 12 μηνῶν (31 καὶ 30 ἡμερῶν ἐναλλάξ ἐπαναφερομένης τῆς ἀρχικῆς συμμετρίας). Διατηρεῖται ὁ τρόπος μετρήσεως τοῦ διορθωμένου ἰουλιανοῦ (ἔτος 365 ἡμερῶν καὶ δίσεκτα ἔτη).
Β. ΣΥΓΧΡΟΝΙΣΜΟΣ ΜΕ ΤΑΣ 4 ΗΛΙΑΚΑΣ ΤΡΟΠΑΣ [ΙΣΗΜΕΡΙΑΙ - ΗΛΙΟΣΤΑΣΙΑ]
Ἀρχὴ τοῦ ἔτους ἡ ἐπόμενη ἡμέρα ἀπὸ τὴν χειμερινὴν τροπὴν πρὸς συγχρονισμόν τοῦ ὅλου ἡμερολογίου μὲ τὰς ἡλιακὰς τροπάς. Ἔχει ἐπικρατήσει ἡ ἡμέρα νὰ θεωρεῖται ὅτι ἀρχίζῃ στὶς 00.00, προτείνουμε ὅμως νὰ ἐκλαμβάνεται ὅτι ἀρχίζῃ τὸν ἕσπερον τῆς προηγουμένης (ἰδίως δι΄ ἡμέρας σημαντικῶν ἑορτῶν).
Γ. ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΑΙ ΟΝΟΜΑΣΙΑΙ ΜΗΝΩΝ [&ΤΟΠΙΚΗ ΔΙΑΦΟΡΟΠΟΙΗΣΙΣ ΟΝΟΜΑΣΙΩΝ]
Εἰς τὸ παρόν ἡμερολόγιον γίνεται χρήσις τῶν ἀρχαίων ἀττικῶν ὀνομασιῶν τῶν μηνῶν ἀντὶ τῶν γνωστῶν μας λατινικῶν. Αἱ ὀνομασίαι τῶν μηνῶν μποροῦν νὰ διαφέρουν ἀνά τόπους. Ὁμοίως καὶ κάποιαι ἑορταί.
Δ. ΚΙΝΗΤΑΙ ΕΟΡΤΑΙ ΣΕ ΠΑΝΣΕΛΗΝΟΝ, & ΔΙΑΤΗΡΗΣΙΣ ΤΟΥ ΧΘΟΝΙΟΥ ΤΡΙΗΜΕΡΟΥ
Διατήρησις κάποιων ἑορτῶν συντονισμένων μὲ τὸν σεληνιακὸν κύκλον, π.χ. Βραυρώνια (πανσέληνος). Ἐπίσης, ἡ ἡμέρα τῆς Νέας Σελήνης καὶ αἱ δύο ἡμέραι ἐκατέρωθεν αὐτῆς (προηγοῦμενη καὶ ἐπόμενη), δηλαδή τὸ τριήμερον ὅπου ἡ Σελήνη δὲν εἶναι ὀρατὴ καὶ κατὰ παράδοσιν γίνονται προσφορές τοῖς χθονίοις θεοῖς.
Βάσει αὐτῶν ὑπολογίσαμε τὸ Ἐτήσιον Ἑορτολόγιον ἀντικαθιστώντας τοὺς σεληνιακοὺς μήνας μὲ ἡλιακοὺς καὶ ἀναπροσαρμόζοντας τὰς σχετικὰς ἡμερομηνίας ἑορτῶν, μετὰ μικρᾶς διακυμάνσεως τινᾶς. Τὸ παρόν ἡμερολόγιον δομήθη μὲ σκοπόν νὰ παρουσιάσῃ ἕν γενικὸν κατευθυντήριον πλαίσιον πρὸς θρησκευτικὴν χρήσιν τὴν σήμερον. Λόγω τῆς μικρᾶς διακυμάνσεως εἶναι μετρίου ἰσχύος καὶ ἐπαρκὲς διὰ τὰς ἀνάγκας τῶν περισσοτέρων θρησκευτῶν. Θὰ ὑπάρξει στὸ μέλλον εἰδικευμένη φροντὶς περὶ τοῦ ἡμερολογιακοῦ, καὶ δόμησις ἐνὸς ἀκριβεστέρου θρησκευτικοῦ ἡμερολογίου, πλήρως λειτουργικοῦ, ὅταν δὲ αἱ συνθήκαι θὰ εἶναι πλέον ὥριμαι.
|
